Australia – kto tu rządzi i jak to przebiega?

Australia, oficjalnie zwana Związkiem Australijskim (Commonwealth of Australia), jest federacyjną monarchią konstytucyjną, połączoną unią personalną z Wielką Brytanią jako jeden z Commonwealth realms. Jej ustrój polityczny, który ewoluował przez wiele lat, jest połączeniem unikalnych elementów charakterystycznych dla systemu westminsterskiego i federalizmu zaczerpniętego z systemu politycznego USA. Zatem odpowiedzmy sobie na pytanie Australia – kto tu rządzi?

Faktyczną władzę wykonawczą w Australii sprawuje premier (obecnie Anthony Albanese) stojący na czele rządu, podczas gdy formalną głową państwa jest król Karol III, reprezentowany przez gubernatora generalnego.

W tym artykule poruszamy następujące tematy:

• historia ustroju Australii,
• konstytucja Australii,
• władza wykonawcza,
• struktura administracyjna Australii,
• prawo wyborcze w Australii,
• polityka zagraniczna Australii,
• przyszłość polityki Australii.

Historia ustroju Australii

Związek Australijski powstał 1 stycznia 1901 roku jako federacja sześciu kolonii brytyjskich istniejących wcześniej na kontynencie australijskim. Początkowo Australia była dominium brytyjskim, ale w 1931 roku, na mocy statutu westminsterskiego, dominia zostały zrównane w swym statusie z Wielką Brytanią. To można uznać za symboliczną datę pełnej niepodległości Australii.

Ewolucja statusu Australii

Zmiany prawne usankcjonowane w Statucie zachodziły ewolucyjnie przez wiele lat wcześniej. Australia dokonała ratyfikacji Statutu dopiero w roku 1942, choć w ustawie ratyfikacyjnej znalazł się zapis, iż obowiązuje on retroaktywnie od września 1939 roku. Kolejnym etapem w rozluźnianiu więzi między Australią a jej dawną metropolią były ustawy pod nazwą Australia Act, przyjęte niemal równocześnie w 1986 roku przez parlamenty w Canberze i Londynie. Wprowadzały one pełne rozdzielenie systemów sądownictwa w obu krajach.

Monarchia versus Republika

W 1999 roku w Australii odbyło się referendum w sprawie zniesienia monarchii i wprowadzenia republiki. Zakończyło się ono porażką ruchu republikańskiego, choć temat ten wciąż powraca w australijskiej debacie publicznej.

Konstytucja Australii

Australia, w przeciwieństwie do Wielkiej Brytanii, posiada spisaną konstytucję. Jej tekst został opracowany przez konstytuantę pracującą w latach 1897–1898. Następnie – po pewnych modyfikacjach wprowadzonych podczas ostatnich negocjacji między rządami sześciu kolonii – został przyjęty w referendach przez obywateli każdej z nich. W 1900 parlament brytyjski przyjął ustawę o konstytucji Związku Australijskiego, która oficjalnie przyznawała Australii status dominium i nadawała konstytucję.

Zmiana Konstytucji

Zmiana konstytucji możliwa jest wyłącznie w drodze referendum ogólnokrajowego, przy czym niezbędne jest uzyskanie tzw. podwójnej większości: zmianę musi poprzeć większość mieszkańców Australii liczonych łącznie, ale również większość stanów (tzn. projekt zmian musi uzyskać poparcie większości głosujących w co najmniej czterech stanach). W dotychczasowej historii odbyły się 44 referenda konstytucyjne, ale tylko w ośmiu z nich zmiany zostały przyjęte. Ostatni raz miało to miejsce w 1977 roku.

Władza ustawodawcza

Władzę ustawodawczą na szczeblu federalnym sprawuje Parlament Australii. Formalnie w jego skład wchodzą król Australii, Senat oraz Izba Reprezentantów. Rola króla w procesie stanowienia prawa jest symboliczna, dlatego przyjęło się uważać australijski parlament za bikameralny.

Prawo inicjatywy ustawodawczej

Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje wyłącznie członkom parlamentu. Przedłożenia rządowe muszą być oficjalnie „sponsorowane” przez jednego z parlamentarzystów. Jako pierwsza projekt rozpatruje ta izba, której członek jest projektodawcą. Do wejścia w życie ustawy niezbędne jest przyjęcie jej w identycznym brzmieniu przez obie izby. Jeśli to się nie uda za pierwszym razem, istnieje wieloetapowa procedura uzgadniania stanowiska izb oraz ponawiania prób przyjęcia ustawy.

Izba Reprezentantów

Izba Reprezentantów jest formalnie izbą niższą, jednak w praktyce to ona odgrywa najważniejszą rolę w systemie politycznym. Izba składa się ze 150 członków wybieranych na trzyletnią kadencję. Stosuje się jednomandatowe okręgi wyborcze i ordynację preferencyjną. Miejsca w Izbie są podzielone między stany i terytoria proporcjonalnie do ich ludności.

Senat

Konstytucja Australii przewiduje, iż każdy stan będzie reprezentowany w Senacie przez taką samą liczbę członków. Liczba ta zmieniała się na przestrzeni dziejów Australii i obecnie wynosi po 12 senatorów z każdego stanu. Dodatkowo po dwa miejsca otrzymały oba terytoria wewnętrzne, co sprawia, iż łącznie Senat liczy 76 członków. Kadencja senatorów liczy 6 lat, przy czym co trzy lata (przy okazji każdych wyborów do Izby Reprezentantów) odnawia się połowę jego składu.

Władza wykonawcza

Władzę wykonawczą w Australii sprawuje król Australii jako formalna głowa państwa i zwierzchnik sił zbrojnych, kieruje także egzekutywą.

Monarcha i gubernator generalny

Król Australii posiada bardzo szerokie kompetencje, obejmujące m.in. prawo weta absolutnego wobec każdej z ustaw, mianowania premiera oraz gabinetu i skracania kadencji parlamentu. Posiada również wyłączność na wydawanie aktów wykonawczych do ustaw. Australia jest powiązana unią personalną z Wielką Brytanią, co oznacza, iż każdy nowy monarcha brytyjski staje się jednocześnie monarchą Australii.

Gubernator generalny

W zastępstwie króla, wszystkie jego funkcje na szczeblu federalnym wykonywane są przez gubernatora generalnego Australii. Obecnie urząd ten sprawuje Samantha Mostyn, która objęła stanowisko w 2024 roku.

Decyzje takie jak rozpisanie wyborów czy zawetowanie ustawy gubernator generalny podejmuje wyłącznie na wniosek premiera. Z kolei rozporządzenia wydaje tylko za radą Federalnej Rady Wykonawczej, w skład której wchodzą członkowie gabinetu.

Premier Australii

Faktycznym szefem egzekutywy jest premier Australii. Jest on mianowany przez gubernatora generalnego w imieniu monarchy, przy czym nominację zawsze otrzymuje przywódca partii lub koalicji mającej większość w Izbie Reprezentantów. Wszyscy członkowie rządu muszą być członkami jednej z izb parlamentu.

Rząd i gabinet

Podobnie jak w Wielkiej Brytanii, w Australii pojęcia rządu i gabinetu nie są tożsame. Rząd obejmuje wszystkich parlamentarzystów powołanych przez premiera w skład egzekutywy. Znaczną część z nich stanowią tzw. junior ministers (zwani też outer ministry), kierujący pewnym wycinkiem polityki rządu pod nadzorem ministra – członka gabinetu, oraz parliamentary secretaries, na bieżąco reprezentujący rząd w określonej dziedzinie na forum parlamentu. W skład gabinetu wchodzą tylko wyżsi rangą ministrowie, z których każdy odpowiedzialny jest za szeroką dziedzinę polityki (np. sprawy zagraniczne, obrona) lub też kierowany przez niego dział administracji jest dla rządu szczególnie ważny.

Struktura administracyjna Australii

Australia dzieli się na sześć stanów i trzy terytoria wewnętrzne, przy czym Terytorium Jervis Bay nie posiada żadnego samorządu. Ponadto Australia posiada szereg niewielkich terytoriów zewnętrznych, do których jednak odnoszą się zupełnie odrębne zasady administracji, bliższe rozwiązaniom stosowanym w przypadku dawnych kolonii brytyjskich.

Na poziomie stanowym funkcjonują odrębne systemy polityczne. Każdy stan ma własną konstytucję, własny rząd z premierem stanowym na czele oraz gubernatora stanowego mianowanego przez monarchę na wniosek władz stanowych. Parlamenty stanowe są co do zasady dwuizbowe – wyjątkiem jest stan Queensland, gdzie istnieje parlament jednoizbowy.

Monarchowie Australii

Od momentu powstania federacji w 1901 roku, Australia miała siedmiu monarchów. Pierwszą była królowa Wiktoria, która pozostawała formalną głową państwa jedynie przez około trzy tygodnie istnienia federacji, aż do swojej śmierci w styczniu 1901 roku, a obecnym monarchą jest Karol III.

Karol III – obecny monarcha Australii

Karol III, Z Bożej łaski król Australii i jego innych Królestw i Terytoriów, głowa Wspólnoty Narodów, jest obecnym królem Australii. Jego tytuł oficjalnie brzmi: „Charles III, by the Grace of God, King of Australia and His other Realms and Territories, Head of the Commonwealth”. Króla w Australii zastępuje gubernator generalny oraz gubernatorzy w poszczególnych stanach. Zwyczajowo pełnią oni urząd przez około 5 lat.

Obecny rząd Australii

W maju 2022 roku Australijska Partia Pracy przejęła władzę na szczeblu federalnym po dziewięciu latach rządów koalicji liberalno-narodowej. Od tego momentu urząd premiera Australii sprawuje Anthony Albanese, kierując rządem większościowym w Izbie Reprezentantów.

Anthony Albanese – nowy premier Australii

Anthony Albanese po objęciu stanowiska premiera Australii zapowiedział koncentrację na jednoczeniu kraju oraz wykorzystaniu możliwości, jakie daje mu urząd do wprowadzania zmian. W skład pierwszego składu rządu weszły m.in. minister spraw zagranicznych Penny Wong, minister finansów Katy Gallagher oraz minister skarbu Jim Chalmers. Od 2022 roku to właśnie ten zespół wyznacza główne kierunki polityki federalnej – od gospodarki i finansów publicznych po politykę klimatyczną i relacje międzynarodowe.

Prawo wyborcze w Australii

Zgodnie z prawem wyborczym Australii, wszyscy obywatele w wieku 18 lat i starsi mają obowiązek głosowania w wyborach federalnych, stanowych i terytorialnych, a także w referendach. Głosowanie jest ważne pod warunkiem, że osoba uprawniona do głosowania jest zarejestrowana w australijskim spisie wyborców.

Brak udziału w głosowaniu bez uzasadnionej przyczyny wiąże się z sankcją finansową – za niewywiązanie się z obowiązku głosowania grozi kara grzywny w wysokości około 20 dolarów australijskich (AUD).

Polityka zagraniczna Australii

Australia jest aktywnym członkiem Wspólnoty Narodów, Organizacji Narodów Zjednoczonych, G20, OECD i Światowej Organizacji Handlu, co pokazuje jej zaangażowanie w międzynarodowe sprawy. Australia jest również członkiem grupy Quad, który składa się z Indii, USA, Japonii i Australii.

Istotnym filarem polityki bezpieczeństwa stał się także sojusz obronny AUKUS, ogłoszony we wrześniu 2021 roku przez Australię, Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię. Porozumienie to zakłada m.in. pozyskanie przez Australię okrętów podwodnych o napędzie atomowym oraz zacieśnienie współpracy technologicznej w obszarze zaawansowanych systemów wojskowych.

Przyszłość polityki Australii

Przez lata Australia znajduje się pod wpływem różnych sił politycznych. Wielu obserwatorów zauża, że kraj ten stoi obecnie na rozdrożu, z jednej strony dążąc do utrzymania silnych więzi z Wielką Brytanią, a z drugiej – do zacieśnienia relacji z rosnącymi mocarstwami Azji. Właśnie tutaj istotne staje się pytanie „Australia – kto rządzi?” i jak decyzje podejmowane przez obecne władze wpłyną na przyszłość kraju.