Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim to monumentalna, neogotycka rezydencja z XIX wieku, wzniesiona dla królewny niderlandzkiej Marianny Orańskiej. Budowla ta, będąca dziś jednym z najcenniejszych zabytków Dolnego Śląska, oferuje możliwość zwiedzania odrestaurowanych wnętrz i tarasów z przewodnikiem. Cały kompleks, łączący romantyczną architekturę z malowniczym parkiem, stopniowo odzyskuje swój przedwojenny blask. Zapraszamy do lektury artykułu, który przybliży burzliwe dzieje tego miejsca oraz podpowie, jak najlepiej zaplanować wizytę.

Kim była fundatorka pałacu Marianna Orańska?

Historia tej imponującej budowli jest nierozerwalnie związana z jej właścicielką, królewną niderlandzką Marianną Orańską. Urodzona w 1810 roku jako córka króla Holandii Wilhelma I, odziedziczyła po swojej matce, Fryderyce Luizie Wilhelminie, rozległe dobra na Śląsku, w tym Kamieniec Ząbkowicki. W 1830 roku poślubiła księcia pruskiego Albrechta Hohenzollerna, jednak małżeństwo to okazało się głęboko nieudane, a liczne zdrady męża doprowadziły do rozpadu związku.

Życie prywatne Marianny było pełne dramatycznych zwrotów. Związała się ze swoim koniuszym, Johannem von Rossumem, z którym miała dziecko. Ten skandal obyczajowy doprowadził do rozwodu orzeczonego z jej winy przez Sąd Pruski. W ramach szykan nałożono na nią zakaz przebywania na terytorium Prus dłużej niż 24 godziny. Królewna ominęła ten zakaz, kupując posiadłość w pobliskiej Bílej Vodzie, leżącej już po stronie austriackiej, skąd mogła swobodnie doglądać budowy swojej rezydencji.

Pomimo osobistych trudności, Marianna dała się poznać jako niezwykle przedsiębiorcza i dobroczynna postać. Prowadziła ożywioną działalność gospodarczą, posiadała własny kamieniołom marmuru oraz cegielnię, co znacząco obniżyło koszty wznoszenia pałacu. Zyskała przydomek „matki ubogich i sierot”, zakładając dla lokalnej społeczności szkołę hafciarską dla dziewcząt, ochronkę i szkołę dla dzieci chłopskich oraz tzw. Kasę Wdowią. Dbała o rozwój regionu, budując drogi i wspierając lokalne świątynie, niezależnie od wyznania.

Architektura i historia budowy pałacu

Kamień węgielny pod budowę rezydencji położono w 1838 roku. Projekt powierzono wybitnemu architektowi Karlowi Friedrichowi Schinklowi, czołowemu przedstawicielowi klasycyzmu i neogotyku. Po jego śmierci w 1841 roku prace kontynuował jego uczeń, Friedrich August Stüler, a nadzór nad robotami sprawował od początku młody architekt Ferdinand Martius. Budowę przerwano w 1848 roku właśnie z powodu rozwodu właścicielki, a wznowiono ją dopiero w 1853 roku.

Łączny koszt trwających ponad trzy dekady prac budowlanych wyniósł 971 692 talary, co stanowiło równowartość około trzech ton złota.

Imponująca bryła pałacu wznosi się nad okolicą czterema narożnymi wieżami, z których każda mierzy 33,6 metra wysokości. Budynek założono na planie prostokąta o wymiarach 75,3 na 48,3 metra. Jego kubatura sięga 90 tysięcy metrów sześciennych, a powierzchnia użytkowa to blisko 20 tysięcy metrów kwadratowych. Dwa wewnętrzne dziedzińce o wymiarach 19,5 na 18,2 metra przedziela efektowny, arkadowy krużganek. Architektura łączy różnorodne inspiracje – od stylu neogotyckiego z nawiązaniami romańskimi, przez elementy architektury mauretańskiej, po detale włoskich willi i szkockich zamków. Charakterystycznym akcentem jest fasada zwieńczona kartuszem herbowym z godłami Albrechta Hohenzollerna i Marianny Orańskiej.

Otoczenie pałacu również było przedmiotem starannego planowania. W 1858 roku założenia tarasowo-ogrodowe zaprojektował Peter Joseph Lenné, generalny dyrektor Ogrodów Pruskich. Oficjalne zakończenie budowy w 1872 roku przypieczętowało odsłonięcie wysokiej na 14 metrów figury bogini Nike, ustawionej na jedenastometrowej kolumnie. Monumentalna, widoczna z daleka rzeźba nie przetrwała do dzisiejszych czasów, ale w pamięci najstarszych mieszkańców pozostał obraz górującego nad wzgórzem anioła, gdyż postać miała skrzydła.

Krużganki i wewnętrzne dziedzińce

Sercem architektonicznego założenia są dwa symetryczne, prostokątne dziedzińce wewnętrzne, które rozdziela przeszklony korytarz. To właśnie wokół nich skupione było życie codzienne rezydencji. Znajdowały się tu dawne pokoje herbaciane, z których można było podziwiać spokojną atmosferę tego miejsca. Dziś, po renowacji, przeszklony krużganek znów chroni przed deszczem i wiatrem, a na środku jednego z dziedzińców ustawiono fontannę, która jest repliką jednej z kilkudziesięciu niegdyś zdobiących posiadłość.

Materiały i wyposażenie wnętrz

Do wzniesienia murów wykorzystano czerwoną cegłę i lokalny piaskowiec, z którego wykonano zdobienia, a także marmur wydobywany z własnego kamieniołomu Marianny. Nowoczesność pałacu wykraczała daleko poza standardy epoki romantyzmu. Zainstalowano w nim sprawnie działający system ogrzewania, a także unikalną na owe czasy kanalizację i wentylację. Niestety, pierwotny, pełen przepychu wystrój z reprezentacyjnymi salonami, biblioteką i prywatnymi apartamentami, możemy dziś oglądać głównie na archiwalnych fotografiach. Bezcennym ocalałym artefaktem, który można zobaczyć podczas zwiedzania, jest oryginalny fortepian Marianny Orańskiej, na którym turyści mogą nawet zagrać.

Jak przebiegały burzliwe losy rezydencji po 1945 roku?

Kres świetności przyniósł koniec II wojny światowej. Potomkowie Marianny rezydowali tu do 1945 roku, po czym uciekli przed zbliżającym się frontem. Co gorsza, wcześniej Niemcy urządzili w pałacu magazyn przejściowy dla dzieł sztuki zwożonych z całego Śląska. Po wkroczeniu wojsk radzieckich rozpoczęła się grabież na masową skalę. Żołnierze wywieźli lub zdemolowali cenne wyposażenie, a w lutym 1946 roku podłożyli ogień, który strawił dachy i najwyższe kondygnacje.

Systematyczne niszczenie trwało jeszcze wiele lat po wojnie. Okoliczni mieszkańcy szabrowali z opuszczonej budowli wszystko, co dało się wynieść. Symbolem tej grabieży stały się marmurowe posadzki i kolumny, które zostały zdemontowane i użyte do budowy Sali Kongresowej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Pozbawiony opieki zabytek porastał chaszczami i popadał w coraz większą ruinę, stając się jedynie malowniczym, lecz smutnym reliktem przeszłości.

Pewną nadzieję przyniosły lata osiemdziesiąte. W 1984 roku obiekt wydzierżawił prywatny przedsiębiorca, Włodzimierz Sobiech, który z własnych środków zainwestował ogromną kwotę 15 milionów złotych w prace zabezpieczające. Oczyścił sale, podniósł część dachów, wstawił okna i drzwi, powstrzymując dalszą degradację. Prawdziwym punktem zwrotnym okazał się powrót nieruchomości do gminy Kamieniec Ząbkowicki, która mimo skromnego budżetu, przy wsparciu środków zewnętrznych, odważnie wzięła na siebie ciężar przywracania rezydencji do życia.

Skala dewastacji była tak wielka, że całkowity koszt odbudowy pałacu, bez wyposażenia wnętrz, szacuje się na około 300 milionów złotych, a prace mogą potrwać aż do 2030 roku.

Zwiedzanie pałacu Marianny Orańskiej – informacje praktyczne

Dziś pałac jest udostępniony dla turystów, a zwiedzanie odbywa się wyłącznie w towarzystwie przewodnika. Trasa wiedzie przez odrestaurowane sale, kaplicę i kończy się na tarasie widokowym, z którego rozpościera się panorama na Góry Złote, Bardzkie i Masyw Śnieżnika. Podczas wędrówki można usłyszeć nie tylko dzieje rodu Orańskich, ale i obejrzeć pokaz multimedialny oraz ekspozycje zabytkowych mebli i pamiątek. Należy przygotować się na pokonanie dużej liczby schodów, co sprawia, że obiekt nie jest przystosowany dla osób z ograniczoną mobilnością.

Bilety można nabyć w kasie mieszczącej się w tak zwanym Czerwonym Kościółku, zlokalizowanym u stóp pałacowego wzgórza. Przed wizytą warto zapoznać się z oficjalnym regulaminem zwiedzania, który określa szczegółowe zasady poruszania się po terenie. Po oprowadzaniu dobrze jest zarezerwować dodatkowy czas na samodzielny spacer po otaczającym budowlę rozległym ponad 100-hektarowym parku, który kryje w sobie wiele pomników przyrody i obiektów towarzyszących.

Godziny otwarcia i cennik

Wstęp do pałacu odbywa się o pełnych godzinach. Aktualny harmonogram i koszty wyglądają następująco:

Kasy są czynne w godzinach 9:30–17:00, a sam pałac można zwiedzać od 10:00 do 19:00, z ostatnim wejściem o godzinie 18:00. Tarasy ogrodowe dostępne są od 9:00 do 20:00. Obiekt jest zamknięty w wybrane święta: 1 stycznia, pierwszy dzień Wielkanocy, 1 listopada oraz 24 i 25 grudnia.

Jak dojechać do Kamieńca Ząbkowickiego?

Kamieniec Ząbkowicki położony jest przy jednej z ważniejszych linii kolejowych w województwie dolnośląskim, co sprawia, że dotarcie tu pociągiem z Wrocławia, Kłodzka czy Międzylesia jest bardzo proste. Podróż koleją jest na tyle atrakcyjna widokowo, że majestatyczną bryłę pałacu można dostrzec już z okien wagonu. Z dworca kolejowego do celu prowadzi przyjemny, krótki spacer w kierunku centrum miejscowości.

Co znajduje się w otoczeniu i rozległym parku?

Tereny otaczające pałac Marianny Orańskiej to prawdziwy skarbiec przyrody i architektury. Cały kompleks pałacowo-leśny zajmuje powierzchnię 1,15 kilometra kwadratowego. Tereny w zachodniej części mają charakter parkowy, natomiast na wschodzie dominuje naturalny drzewostan grądowo-bukowy. Występuje tu imponująca liczba pomników przyrody – tylko w 2018 roku ustanowiono ich 89, chroniąc ponad setkę wiekowych drzew i krzewów, między innymi dęby szypułkowe, buki pospolite, cisy oraz sosny wejmutki.

Wśród zieleni można odnaleźć wyjątkowe okazy drzew pomnikowych. Do najbardziej rozpoznawalnych należy dąb „Jan” o obwodzie pnia sięgającym 525 centymetrów, który rośnie na południowych stokach jednego ze wzgórz. Równie magnetycznym miejscem jest mauzoleum rodziny Hohenzollernów z 1870 roku, które po gruntownej rewitalizacji zostało ponownie otwarte dla odwiedzających w 2018 roku. Na trasie spaceru natrafić można również na inne cenne zabytki techniki, takie jak zabytkowa pompownia i kotłownia czy budynek dawnej gazowni z lat 60. XIX wieku.

Dawna fontanna i system wodny

U podnóża pałacu znów działa efektowna fontanna, której strumień wody sięga 30 metrów wysokości. Jest to zaledwie namiastka dawnego rozmachu, gdyż w czasach świetności rezydencji funkcjonowało tu kilkadziesiąt podobnych urządzeń. Woda do ich zasilania była gromadzona w specjalnie przygotowanych basenach ulokowanych na szczycie wzniesienia, a całością zawiadywał przemyślny system hydrotechniczny. W pobliżu fontanny zachował się budynek dawnej biogazowni, który stanowi dodatkową, industrialną ciekawostkę na mapie kompleksu.

Opactwo cystersów u stóp wzgórza

Tuż pod pałacowym wzgórzem znajduje się zespół dawnego opactwa cystersów. Jego historia sięga połowy XIII wieku i wiąże się z przybyciem tego zakonu na te tereny. Centralnym punktem jest kościół pw. Wniebowzięcia NMP i św. Jakuba Starszego, który może poszczycić się największym drewnianym ołtarzem w całej Polsce. Cały zespół architektoniczno-krajobrazowy, łączący pałac i klasztor, został w 2024 roku uznany rozporządzeniem Prezydenta RP za pomnik historii, co podkreśla jego unikatową wartość jako przykładu romantycznej myśli kompozycyjnej.

Będąc w Kamieńcu, oprócz pałacu i klasztoru, warto zobaczyć również dawny kościół ewangelicki, pełniący dziś funkcję sali wystawowej, czy też zabytkową piwnicę na wino z 1690 roku. Miłośnikom starych odmian roślin z pewnością przypadnie do gustu historia jabłoni, którą w 1865 roku wyhodował tutejszy ogrodnik C. Braun – odmianę tę nazwano „Prinz Albrecht von Preussen” i do dziś jest ona uznawana za wartościową, śląską odmianę podgórską.

Jakie atrakcje turystyczne znajdują się w pobliżu?

Kamieniec Ząbkowicki stanowi doskonałą bazę wypadową do odkrywania innych skarbów Kotliny Kłodzkiej i okolic. W promieniu zaledwie 30 kilometrów znajduje się wiele interesujących zakątków, które mogą urozmaicić pobyt. Dla fanów tajemniczych podziemi nie lada gratką będzie wizyta w Kopalni Złota w Złotym Stoku, oddalonej zaledwie o 9 km, gdzie można poznać historię średniowiecznego górnictwa.

Jeżeli w planach jest zwiedzanie potężnych fortyfikacji, warto rozważyć następujące miejsca:

• Twierdza Srebrna Góra – największa górska warownia w Europie, położona 17,8 km od pałacu.
• Twierdza Kłodzko – monumentalny zabytek z imponującymi podziemnymi korytarzami, do pokonania jest dystans 18,5 km.
• Podziemna Trasa Turystyczna w Kłodzku – sieć piwnic i lochów pod staromiejską zabudową, również 18,5 km od Kamieńca.
• Most gotycki w Kłodzku – klimatyczna przeprawa na młodszej, bliźniaczej wobec praskiego Mostu Karola, odległość 18,4 km.

Miłośnicy wypoczynku nad wodą mogą wybrać się nad Jezioro Otmuchowskie, oddalone o 18,2 km, lub nad Zalew w Starej Morawie, do którego podróż wyniesie 27,3 km. W pobliskich Ząbkowicach Śląskich z kolei czeka słynna Krzywa Wieża oraz historia związana z procesem „Frankensteina”. Dla szukających kontaktu z przyrodą idealnym wyborem będą Góry Bardzkie ze szlakami pieszymi i rowerowymi oraz możliwością spływu pontonowego malowniczym przełomem Nysy Kłodzkiej. Na uwagę zasługuje także barokowe sanktuarium maryjne w Bardzie oraz Skalny Obryw z zapierającą dech panoramą.

Nieco dalej, ale wciąż w rozsądnej odległości, znajduje się Pałac Kamieniec, który wraz z folwarkiem oferuje podróż w czasie przez historię szyfrów. Dla rodzin z dziećmi ciekawą opcją będzie Minieuroland w Kłodzku, gdzie zgromadzono miniatury najważniejszych budowli regionu i świata. Wracając do Wrocławia, można też pomyśleć o wizycie w klasztorze w Henrykowie, będącym perłą Szlaku Cysterskiego, do którego można dotrzeć w ramach pięknej wycieczki krajoznawczej.