Kaplica Czaszek w Czermnej – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kaplica Czaszek w Czermnej to barokowe ossuarium, którego ściany i sufit wypełnia około 3 tysięcy ludzkich czaszek i kości, a w podziemnej krypcie spoczywa dalsze 20–30 tysięcy szczątków. Jest jednym z trzech takich obiektów w Europie i stanowi poruszające miejsce pamięci ofiar wojen oraz epidemii. Jeśli planujesz odwiedzić tę niezwykłą świątynię, w dalszej części artykułu znajdziesz wszystkie niezbędne informacje – od godzin otwarcia, przez ceny biletów, po najciekawsze historie związane z tym miejscem.

Jak powstała Kaplica Czaszek?

Inicjatorem budowy był ks. Wacław Tomaszek, czeski proboszcz parafii w Czermnej. W 1776 roku dostrzegł on ludzkie czaszki i kości w skarpie nieopodal dzwonnicy przy kościele św. Bartłomieja. Wezwani do pomocy grabarz J. Langer i kościelny J. Schmidt zaczęli odkopywać szczątki – nikt nie spodziewał się, że natrafią na tak ogromną ich liczbę. Okazało się, że są to pozostałości ofiar wojny trzydziestoletniej (1618–1648), wojny siedmioletniej (1756–1763) i wojny prusko-austriackiej, a także osób zmarłych w wyniku epidemii cholery w XVII i XVIII wieku.

Pomysł stworzenia ossuarium zrodził się po tym, gdy ks. Tomaszek w 1775 roku zwiedził katakumby w Rzymie. Wrażenie, jakie wywarły na nim rzymskie podziemia, skłoniło go do uporządkowania odkrytych w Czermnej szczątków i zbudowania godnego grobowca. Budowa kaplicy, wspierana przez Leopolda von Leslie, ruszyła zaraz po odkryciu – w 1776 roku – i trwała osiem lat.

Odkrycie w skarpie i pierwsze prace

Proboszcz polecił grabarzowi i kościelnemu dokładne oczyszczenie, wybielenie oraz zabezpieczenie kości. Już w 1776 roku w miejscu odkrycia ruszyły prace murarskie. Główna część budowli powstała do 1784 roku, ale zbieranie ludzkich szczątków w okolicach Kudowy, Dusznik i Polanicy zajęło blisko 20 lat. Ks. Tomaszek wraz z Langerem gromadzili je nieustannie, aby stworzyć kompletny wystrój wnętrza według zamierzonej koncepcji.

Nieprzypadkowo wybrano lokalizację między kościołem a dzwonnicą – naturalne wzniesienie skarpy w dolinie rzeki Czermnicy już wcześniej kryło masowe groby. Dziś w tym miejscu nadal stoi niewielka, żółta świątynia, a obok niej znajduje się cmentarz parafialny z XIX-wiecznymi grobowcami, po którym do dziś prowadzi żwirowa ścieżka do kaplicy.

Ukończenie budowy i śmierć fundatora

Wystrój ukończono w 1804 roku – w tym samym roku zmarł ks. Tomaszek. Zgodnie z wyrażoną wolą, dwadzieścia lat po śmierci jego szczątki przeniesiono do kaplicy. Dziś czaszka fundatora spoczywa na ołtarzu pośród innych wyjątkowych eksponatów. Podobnie stało się ze szczątkami grabarza Langera, który do końca pomagał przy budowie tego niezwykłego ossuarium.

Co wyróżnia architekturę i wystrój wnętrza?

Kaplica to niewielka, barokowa budowla na planie kwadratu, wpisana do rejestru zabytków pod numerem 693 z 10 maja 1960 roku. Z zewnątrz nie wyróżnia się niczym szczególnym – otynkowana na żółto, z prostymi zdobieniami. Dopiero po przekroczeniu progu uderza wstrząsający widok: wszystkie ściany i sufit pokrywa około 3 tysięcy czaszek i kości udowych ułożonych ciasno, warstwa po warstwie.

Pod podłogą, w krypcie o głębokości około 16 stóp, znajduje się od 20 do 30 tysięcy dalszych szczątków. Do krypty prowadzi drewniana klapa, którą przewodnicy otwierają podczas zwiedzania – widać przez nią ogromne stosy kości spoczywające bezpośrednio pod stopami odwiedzających.

Ściany z ludzkich szczątków

Układ kości nie jest przypadkowy. Czasaki i piszczele tworzą geometryczne pasy i zdobienia. Na tle tych dekoracji wyróżniają się dwie drewniane rzeźby aniołów: jeden z trąbką i łacińskim napisem „Powstańcie z martwych”, drugi z wagą i sentencją „Pójdźcie pod sąd”. Te figury nadają wnętrzu wyjątkowy, eschatologiczny charakter.

Wszystkie elementy poddano konserwacji – kości zostały wybielone i zaimpregnowane, dzięki czemu do dziś zachowały się w dobrym stanie. Wąskie przejście między rzędami czaszek sprawia, że atmosfera tego niewielkiego pomieszczenia jest niezwykle skupiona i skłania do refleksji nad przemijaniem.

Ołtarz i wyjątkowe eksponaty

Na głównej ścianie umieszczono skromny barokowy ołtarz z krucyfiksem. To na nim wyeksponowano kilkanaście szczególnych kości. Wśród nich leżą czaszki grabarza J. Langera, ks. Tomaszka, sołtysa Czermnej i jego żony. Czaszka sołtysa – nazwiskiem Martiniec – nosi ślady po kulach, ponieważ został on rozstrzelany przez Prusaków za to, że w czasie wojny siedmioletniej przeprowadzał wojska austriackie przez Błędne Skały. Jego małżonka zginęła od ciosu ostrym narzędziem, gdy próbowała zasłonić męża własnym ciałem.

Najciekawsze czaszki i kości – historie zapisane w szczątkach

Wśród eksponatów zwraca uwagę czaszka Tatara, której azjatyckie pochodzenie potwierdza charakterystyczna anatomia. Osobne miejsce zajmuje czaszka ze zmianami chorobowymi – śladami zaawansowanego syfilisu, ukazująca skutki dawnych epidemii. Przewodnicy wskazują też źle zrośniętą kość kończyny, będącą przykładem złamania sprzed setek lat, które nigdy nie zostało prawidłowo nastawione.

Nad głowami zwiedzających wisi kość udowa mężczyzny o wzroście około 2 metrów – prawdopodobnie szwedzkiego żołnierza. Uwagę przyciąga również całościowe zestawienie wymowy poszczególnych szczątków: każdy z nich opowiada jakąś historię, od ran bitewnych po skutki niedostatku opieki medycznej w minionych stuleciach. Te relikty przypominają o brutalności konfliktów, które przetaczały się przez Kotlinę Kłodzką.

Przed wejściem do kaplicy ustawiono pomnik z trójjęzycznym napisem: „Ofiarom wojen ku upamiętnieniu, a żywym ku przestrodze 1914”. Obok na dziedzińcu można dostrzec kamienny krzyż z napisem „Krzyż Naszą Nadzieją” i replikę całunu turyńskiego. Raz do roku – o północy z 14 na 15 sierpnia – w kaplicy odbywa się Msza św. za spoczywających w ossuarium oraz za wszystkich zmarłych wskutek długich chorób i nieszczęśliwych wypadków.

Kiedy zwiedzać i ile to kosztuje?

Kaplicę można odwiedzać od wtorku do niedzieli. Godziny otwarcia różnią się w zależności od pory roku, a ostatnie wejście jest zawsze możliwe na 15 minut przed zamknięciem. Poniższa tabela zestawia dokładne przedziały czasowe.

Ceny biletów są skromne, a dochód z nich przeznacza się na remonty i konserwację obiektu. Kasa znajduje się naprzeciwko kaplicy – jeśli drzwi są zamknięte, warto chwilę zaczekać, ponieważ obsługa często oprowadza grupę wewnątrz.

Zasady zwiedzania i odpowiedni ubiór

W całym obiekcie panuje bezwzględny zakaz fotografowania i filmowania. Ponieważ jest to czynny grobowiec, należy zachować ciszę i powagę. Wymagany jest stosowny strój – odkryte ramiona czy krótkie spodenki nie są odpowiednie w miejscu, gdzie spoczywa kilkadziesiąt tysięcy zmarłych. Przewodnik oprowadza grupy liczące około 10 osób, a całe zwiedzanie trwa z reguły 15–20 minut.

Ze względu na ograniczoną przestrzeń kaplicy, kolejne grupy wchodzą pojedynczo. Gdy w środku trwa oprowadzanie, pozostali oczekują przed wejściem. Warto zaplanować wizytę tak, aby dotrzeć przynajmniej 30 minut przed planowanym zamknięciem, ponieważ ostatnie wejście jest ściśle przestrzegane.

Jak dojechać i gdzie zaparkować?

Kaplica znajduje się w dzielnicy Czermna, około 1 kilometr na północ od centrum Kudowy-Zdroju. Dojechać można ulicą Jana Pawła II, następnie przez ulicę Tadeusza Kościuszki. Pod parafią św. Bartłomieja działa bezpłatny parking przy ul. Moniuszki, skąd do świątyni prowadzi droga przez zabytkowy cmentarz. Alternatywą jest płatny postój przy ul. Kościuszki – oddalony zaledwie o kilkadziesiąt metrów od wejścia na teren kościelny.

Wielu turystów wybiera pieszą wycieczkę z parku zdrojowego, idąc ulicą Stanisława Moniuszki. Spacer zajmuje około 15 minut i wiedzie przez spokojną, zieloną część uzdrowiska. Przy planowaniu wizyty pomocny może być kontakt z parafią – numer telefonu to +48 605 540 927, a adres e-mail to [email protected]. Stamtąd można uzyskać aktualne informacje o ewentualnych zmianach w godzinach otwarcia.

Wznosząca się nieopodal zabytkowa dzwonnica z 1603 roku i kościół św. Bartłomieja z XVII wieku dopełniają sakralnego zespołu w Czermnej. Przechodząc obok murów cmentarza, natrafimy na XIX-wieczne epitafia i wspomniany kamienny krzyż – wszystkie te elementy tworzą spójną, historyczną przestrzeń, której centralnym punktem pozostaje Kaplica Czaszek.